İşten Çıkarılan İşçinin Hakları: Kıdem, İhbar ve Arabuluculuk

İş sözleşmesinin sona ermesi, işçi açısından yalnızca bir işin kaybı değil, aynı zamanda bir dizi hakkın doğduğu andır. Kıdem ve ihbar tazminatından ödenmemiş ücretlere, kullanılmayan izinlerden işe iade hakkına kadar bu hakların bir kısmı çok kısa sürelere bağlıdır. Süreleri kaçırmamak ve doğru adımı doğru zamanda atmak büyük önem taşır.

Kıdem tazminatı

Kıdem tazminatına hak kazanmak için işçinin aynı işverene bağlı olarak en az bir yıl çalışmış olması ve iş sözleşmesinin kanunda sayılan hâllerden biriyle sona ermesi gerekir. Başlıca hâller şunlardır:

• İşverenin sözleşmeyi feshetmesi (işçinin ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırı davranışı nedeniyle yapılan haklı fesih hariç),
• İşçinin ücretinin ödenmemesi, mobbing veya sağlık sebepleri gibi haklı nedenlerle sözleşmeyi feshetmesi,
• Muvazzaf askerlik nedeniyle işten ayrılma,
• Emeklilik veya yaş dışındaki şartları tamamlayarak işten ayrılma,
• Kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kendi isteğiyle ayrılması,
• İşçinin ölümü.

Kıdem tazminatı, her tam çalışma yılı için 30 günlük brüt ücret üzerinden hesaplanır; yıldan artan süreler de oranlanarak hesaba katılır. Hesapta yalnızca çıplak ücret değil, düzenli ödenen yol, yemek ve benzeri yardımlar da dikkate alınır. Yıllık tazminat tutarı, her altı ayda bir belirlenen kıdem tazminatı tavanını aşamaz.

İhbar tazminatı

Belirsiz süreli iş sözleşmesini feshetmek isteyen taraf, karşı tarafa önceden bildirimde bulunmak zorundadır. Bildirim süreleri işçinin kıdemine göre şöyledir:

İşveren bu sürelere uymadan sözleşmeyi sona erdirirse, bildirim süresine ait ücret tutarında ihbar tazminatı ödemekle yükümlüdür.

Diğer işçilik alacakları

Sözleşmenin sona ermesiyle birlikte ödenmemiş ücretler, fazla çalışma ücretleri, hafta tatili ve ulusal bayram ile genel tatil çalışmalarının karşılıkları ve kullanılmayan yıllık izinlerin ücreti de talep edilebilir. Bu alacakların ispatında bordrolar, banka hesap hareketleri, puantaj kayıtları, iş yeri yazışmaları ve tanık beyanları önem taşır.

İşe iade hakkı

Otuz veya daha fazla işçi çalıştırılan bir iş yerinde, belirsiz süreli sözleşmeyle en az altı aydır çalışan işçinin sözleşmesi geçerli bir sebep gösterilmeden feshedilmişse, işçi işe iade talep edebilir. Bu hak çok kısa sürelere bağlıdır:

• Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulmalıdır.
• Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde dava açılmalıdır.

Bu süreler hak düşürücüdür; kaçırıldığında işe iade hakkı tamamen kaybedilir. Dava kazanılır ve işveren işçiyi işe başlatmazsa, işçiye dört ila sekiz aylık ücreti tutarında işe başlatmama tazminatı ile en çok dört aya kadar boşta geçen süre ücreti ödenir.

Zorunlu arabuluculuk

Kıdem ve ihbar tazminatı, ücret ve işe iade gibi taleplerle dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur; bu bir dava şartıdır. Başvuru, adliyelerdeki arabuluculuk bürolarına yapılır ve ücretsizdir. Arabulucu görüşmeleri kural olarak üç hafta içinde sonuçlandırır; bu süre zorunlu hâllerde bir hafta uzatılabilir. Anlaşma sağlanırsa düzenlenen tutanak mahkeme ilamı niteliğindedir.

Zamanaşımı süreleri

Kıdem, ihbar ve kötüniyet tazminatları ile kullanılmayan yıllık izin ücreti, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten itibaren beş yıllık zamanaşımına tabidir. Ücret, fazla çalışma ve benzeri alacaklarda da süre beş yıldır; ancak bu süre her bir alacağın muaccel olduğu tarihten başlar. Arabulucuya başvuru, zamanaşımını görüşmeler süresince durdurur.

Dikkat edilmesi gerekenler

• Belgeleri saklayın. Fesih bildirimi, bordrolar, SGK hizmet dökümü, banka kayıtları ve iş yazışmaları ileride en önemli delillerdir.
• İbranameyi okumadan imzalamayın. Kanuna göre ibraname, sözleşmenin sona ermesinden en az bir ay sonra düzenlenmeli, alacak kalemleri ve tutarları açıkça yazılmalı ve ödeme banka aracılığıyla yapılmalıdır. Bu şartları taşımayan ibraname geçersizdir.
• Süreleri takip edin. Özellikle işe iade için öngörülen bir aylık süre, en sık kaçırılan süredir.

Sonuç

İşten çıkarılma sürecinde işçinin hakları geniş olmakla birlikte, bu hakların kullanılması belirli sürelere ve usule bağlıdır. Fesih tarihinden itibaren atılacak ilk adımların doğru planlanması, hak kaybını önlemenin en etkili yoludur.